Σάββατο, 16 Σεπτεμβρίου 2017

ΟΙ ΚΗΠΟΙ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ








 
Άρθρο Ν. Νικηταρίδη

          Το διάβα στο χρόνο μέσα στους δρόμους της ονειρεμένης πολιτείας, περιλαμβάνει περιπάτους σε κήπους παλιούς, γεμάτους δένδρα και λουλούδια, αγάλματα και σιντριβάνια, κήπους πλημυρισμένους μ΄ αρώματα και χρώματα κάθε λογής, γωνιές που φιλοξένησαν και φιλοξενούν έρωτες και όνειρα, ρυτίδες και νοσταλγίες. Ας περπατήσουμε νοερά λοιπόν στους κήπους της Αλεξάνδρειας, μεταφερόμενοι σε άλλες, τόσο διαφορετικές εποχές :


          Νούζχα : Το Γενάρη του 1918 διαβάζουμε : ¨Ιδιαίτερη πράγματι ευχαρίστηση δοκιμάζουν οι πρωινοί περιπατητές της Νούζχας κατά τις ήπιες και ηλιόλουστες αυτές ημέρες του αιγυπτιακού χειμώνα. Στη μικρή λίμνη της Νούζχας, μικρά παπάκια παιχνιδίζουν γύρω από ένα λευκό κύκνο. Δύο ξανθά αγοράκια πλησιάζουν τη λίμνη και ρίχνουν στην ήρεμη επιφάνεια της μικρά λιθαράκια. […] Λίγο παρέκει, σε κάποιο πάγκο κάθονται δύο ρομαντικοί νέοι. […] Στο άλλο άκρο, εκεί όπου τελειώνει ο κήπος σχηματίζοντας σε μικρογραφία οροπέδιο, διάφοροι φυσιολάτρες θαυμάζουν το ωραίο θέαμα που παρουσιάζει η ήρεμη λίμνη του Σίντι Γκάμπερ, πλαισιωμένη από τους κατάφυτους πράσινους αγρούς της Χάγκαρ Ναουτίας […]¨. Αρκετά χρόνια αργότερα, στα 1949 καταγράφονται – ίσως με αρκετή δόση φαντασίας – τα εξής : ¨Ο κήπος της Νούζχας αναφέρθηκε από τον Εμίλ Λούντβιχ στο περί Αιγύπτου σύγγραμμα του. Χαρακτηρίζει την Αλεξάνδρεια ως τη Βασίλισσα της Μεσογείου και τους κήπους της Νούζχας ως το διάδημα που τη στεφανώνει. Τις εορτάσιμες ημέρες οι Αλεξανδρινοί συνηθίζουν να συρρέουν στον κήπο. Είναι ένα παλαιότατο έθιμο από το οποίο δεν παρεκκλίνουν. Βλέπει κανείς μέσα στο απέραντο αυτό πάρκο των 100 και πλέον φεντανίων τους ταπεινούς ανθρώπους και τους εύπορους να διασταυρώνονται. Μες στο Καζίνο του ανταμώνεται η αλεξανδρινή ¨αφρόκρεμα¨, ενώ στις δενδροστοιχίες του και στις απέραντες πρασινάδες του ο λαός είναι ευτυχής ν΄ αναπαύεται και να διασκεδάζει. Αλλά το γνωρίζουν άραγε πως οι κήποι της Νούζχας είναι οι αρχαιότεροι του κόσμου ; Πράγματι, προ 2.250 ετών κάποιος ονομαζόμενος Έλευσις, ανώτερος δημόσιος λειτουργός των Πτολεμαίων, δημιούργησε ένα θαυμάσιο πάρκο επί της τωρινής τοποθεσίας της Νούζχας για να έρχεται ν΄ αναπαύεται και να σκέπτεται. Του άρεσε επίσης να οργανώνει εκεί διαγωνισμούς δρόμου μεταξύ παιδιών. Τα έβαζε ν΄ ανεβαίνουν πάνω σε μικρά αλογάκια και διασκέδαζε βλέποντας τα να τρέχουν. Το πρώτο λάμβανε ένα βραβείο αξίας. Λοιπόν, γεγονός αρκετά περίεργο, σήμερα η διεύθυνση του βοτανικού κήπου που κατέχει μέρος του πάρκου νοικιάζει αλογάκια για να διασκεδάζει τα παιδιά… Γνωρίζει επίσης ο κόσμος άραγε ότι σ΄ αυτούς εδώ τους κήπους είναι που γεννήθηκε η έκφραση ¨είναι κλεισμένος μέσα στον κύκλο του Πομπηλίου¨ ή όπως λένε κοινώς ¨ είναι πιασμένος μέσα σ΄ ένα φαύλο κύκλο¨ ; Οι πολιτικοί άνδρες βρίσκονται συχνά στην αμήχανη θέση του Αντιόχου, βασιλέως της Συρίας. Αλλά ιδού το ανέκδοτο : Η ρωμαϊκή σύγκλητος είχε στείλει στα 168 π.Χ. έναν Ύπατο ονομαζόμενο Πομπήλιο για να γνωστοποιήσει στο βασιλιά της Συρίας Αντίοχο την απόφαση της ανώτατης ρωμαϊκής συγκλήτου να επεκτείνει την κυριαρχία της Αυτοκρατορίας και επί της χώρας του. Η συνάθροιση έγινε μέσα στους κήπους του Ελευσίνος, οίτινες είναι σήμερα οι κήποι της Νούζχας. Όταν ο βασιλιάς έμαθε την απόφαση της συγκλήτου, ζήτησε μερικές ημέρες για να συμβουλευτεί τους υπουργούς του. Αλλά ο Ρωμαίος Ύπατος εγερθείς χάραξε γύρω του με τη ράβδο του έναν κύκλο και του είπε : ¨Εννοώ να έχω την απάντηση σου πριν εξέλθεις από τον κύκλο αυτόν¨. Ο Αντίοχος κλίνοντας το κεφάλι του απάντησε : ¨Θα πράξω σύμφωνα με την επιθυμία της ρωμαϊκής συγκλήτου. Με βάζετε εντός φαύλου κύκλου¨. Είναι περίεργο το να παρατηρεί κανείς ότι οι κήποι της Νούζχας εξαπλώνονται σήμερα επί μίας κυκλικής επιφάνειας. Αργότερα οι κήποι του Ελευσίνος έμελλαν να εγκαταλειφθούν¨. Αιώνες μετά, ο Χεδίβης Ισμαήλ ήθελε να ενοποιήσει τη Νούζχα με τους κήπους Αντωνιάδη και Ροσέτι, επεκτείνοντας τους από τις αλυκές στη μετέπειτα θέση της Λέσχης της Σμούχας, ως το Κάμπο Τσέζαρε και τη θάλασσα, δημιουργώντας το Αιγυπτιακό Δάσος της Βουλώνης…



Αντωνιάδη : Ο εκ Λήμνου Σερ Τζων Αντωνιάδης (1818-1895) είχε αγοράσει το 1865 μία έκταση 478 στρεμμάτων, μέρος των κτημάτων του Χεδίβη Σαΐντ Πασά – κοντά στους κήπους της Νούζχα και το κανάλι της Μαχμουντίας – όπου και έκτισε εξοχική κατοικία, στην οποία φιλοξενήθηκαν κατά καιρούς προσωπικότητες της εποχής, ενώ γέμισε τον κήπο με όμορφα αγάλματα. Το Μάρτιο του 1918 ο γιος του Αντώνιος Αντωνιάδης δώρισε τον κήπο αυτόν στο Δήμο Αλεξανδρείας, χώρος που ως σήμερα αποκαλείται Κήπος Αντωνιάδη. Η δε έπαυλη, που κτίστηκε ως μινιατούρα του παλατιού των Βερσαλλιών, έχει σήμερα συντηρηθεί και θα φιλοξενήσει το Κέντρο Μεσογειακών Ερευνών Αλεξανδρείας. Για την πράξη του αυτή ο Σουλτάνος Φουάτ του απένειμε τη Μεγάλη Ταινία του Τάγματος του Νείλου, ενώ τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς έλαβε χώρα στον Κήπο της Νούζχας τιμητική προς το πρόσωπο του δεξίωση από τον Πρίγκιπα Τουσσούμ, ο οποίος δήλωσε πως : ¨Οι πρόκριτοι Αλεξανδρείας επιθυμούν να σας ευχαριστήσουν για την προς την πόλη δωρεά σας του κήπου του φέροντος το όνομα σας ως και το όνομα του μακαρίτου πατρός σας. Δια της πράξεως αυτής δεν επιδείξατε μόνο γενναιοδωρία, αλλά ενεργήσατε και ως φιλάνθρωπος απέναντι στη χώρα αυτή, την οποία μετά της οικογενείας σας ανέκαθεν θεωρήσατε ως δεύτερη πατρίδα. Πλην τούτου, ενεργήσατε ως υιός, ο οποίος τιμά τη μνήμη του πατρός του. […] Δεχθείτε την ειλικρινή έκφραση εκτιμήσεως από μέρους των κατοίκων της πόλεως μας, ως και της Αιγύπτου. Εμείς, τα τέκνα μας και τα τέκνα των τέκνων μας θα ενθυμούνται την ευγενική δωρεά σας με ευχαρίστηση και ευγνωμοσύνη¨. Παράλληλα, η Ελληνική Κοινότητα Αλεξανδρείας εξέφρασε με επιστολή της το θαυμασμό της προς το δωρητή και την ευγνωμοσύνη της για την τιμή, την οποία αυτός απένειμε δια της πράξης του σε ολόκληρη την παροικία. Το 1940 αναφέρεται πως η Δημαρχία Αλεξανδρείας αποφάσισε να μεγαλώσει τον Κήπο Αντωνιάδη με την προσθήκη 4 φεντανίων. Παράλληλα, ο κήπος θα εξωραϊζόταν και θα ευπρεπιζόταν με την εκρίζωση των παλαιών του εσπεριδοειδών δένδρων και τη φύτευση νέων οπωροφόρων. Τα περίπου 4.500 παλιά δένδρα, τα περισσότερα εκ των οποίων ήταν μανταρινιές, είχαν μεταφερθεί αρχικά από την Ιταλία. Ας σημειωθεί πως στον Κήπο Αντωνιάδη πραγματοποιούταν διάφορες εκδηλώσεις, όπως συναυλίες και θεατρικές παραστάσεις, από τις οποίες σημειώνουμε χαρακτηριστικά την ¨Ορέστεια¨ του Αισχύλου από το θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλης στις 28-29/6/1951.




Ροσέτι : Παραπλεύρως των Κήπων Αντωνιάδη, συνδεδεμένος ιδιοκτησιακά από τις αρχές του 19ου αιώνα με τον Carlo Rosseti (1736-1820), Πρόξενο της Σαρδηνίας, της Αυστρίας και της Ρωσίας επί Μωχάμεντ Άλη, ο ομώνυμος κήπος φιλοξένησε πλήθος εκδηλώσεων στο skating και στο θέατρο του – που το 1918 είχε μετονομασθεί σε θέατρο Αμπίρ – όπως για παράδειγμα αυτή το 1914 για την 50ετηριδίδα της Ενώσεως της Επτανήσου. Αξίζει να σημειωθεί πως στα 1868 ο Πρίγκιπας Ομάρ Τουσσούν είχε αναφέρει πως μεταξύ των πιο σημαντικών κήπων της Αλεξανδρείας ανεπτυγμένων από δύο Ιταλούς αξιωματούχους ήταν ο ¨Κήπος M. Ciccolani¨ στο ¨quartier des Soeur¨ και ο ¨Κήπος Rosseti¨ στη Μαχμουντία της Νούζγας, φημισμένος για το καλυμμένο από μία πλούσια σε φύλλωμα και άνθη ¨Lantana Camara¨ περίπτερο του που κάλυπτε έκταση 300 τ.μ.

Σμούχα : Στα 1948 διαβάζουμε πως : ¨Η πόλη της Αλεξάνδρειας άπλωνε και μάζευε τα πλοκάμια της σύμφωνα με την εποχή και αναλόγως των περιστάσεων. Παράδειγμα τα μνημεία που ανακαλύπτονται και στα πλέον απομακρυσμένα σημεία της σημερινής πόλης. Αυτά δείχνουν ότι η Αλεξάνδρεια των Ελλήνων και των Ρωμαίων είχε μεγάλη έκταση και ευρωστία, ενώ πάλι αντιθέτως μετά την αραβική κατάκτηση και το βίαιο ξερίζωμα και σκόρπισμα των Χριστιανών, οι εναπομείναντες κάτοικοι δεν την εγκατέλειψαν ολοσχερώς, αλλά περιορίστηκαν στις παραθαλάσσιες συνοικίες του Δυτικού Λιμένα. Όταν όμως περί τα μέσα του 19ου αιώνα η Αλεξάνδρεια άρχισε να μεγαλώνει και ο πληθυσμός της να αυξάνει και να αναπτύσσεται, υπήρχε πάντα ο ζωτικός χώρος έτοιμος να περιλάβει ολόκληρο τον πληθυσμό της. Αμέσως ξαπλώθηκαν οι συνοικίες από το κανάλι της Μαχμουδίας και έφτασαν ως τη θάλασσα και από εκεί η πόλη στράφηκε στις εκτάσεις της παραλίας του Ραμλίου, στην αρχή στα κοντινά προάστια, αργότερα στα μακρινά και τώρα το Ράμλι είναι ένα με το κέντρο της πόλης. Η πόλη όμως μεγάλωνε ακόμα περισσότερο, ο πληθυσμός της αυξήθηκε και αμέσως χρειάσθηκε και άλλος χώρος. Και τότε σχηματίστηκε η σημερινή συνοικία της οδού Αμπουκίρ, η οποία είναι παράλληλη με το Ράμλι και η οποία ακόμη προ εικοσαετίας (1928) αποτελείτο από λοφίσκους χώματος. Η επέκταση της Αλεξάνδρειας προχωρούσε αλματωδώς, οπότε στην ακράτητη εξάπλωση της βρέθηκε ένα μεγάλο εμπόδιο. Το εμπόδιο αυτό ήταν μία λίμνη ακριβώς μεταξύ του Κήπου της Νούζχας και της σιδηροδρομικής γραμμής, και η οποία εκτός ότι κάλυπτε ένα πολύτιμο ζωτικότατο χώρο, ήταν και εστία κουνουπιών και άλλων κακών για ολόκληρη την πόλη. Οι παλαιότεροι θα θυμούνται ακόμη τη λίμνη αυτή, που ήταν ορατή από το τραμ του Ραμλίου και η οποία έμεινε εκεί επί αιώνες στάσιμη, ακίνητη και τελματωμένη. Μετά παρέλευση όμως τόσων αιώνων ήλθε και το τέλος της. Ο άνθρωπος που τη δάμασε και την εξαφάνισε για πάντα βρέθηκε στο πρόσωπο του Αλεξανδρινού επιχειρηματία κ. Σμούχα, ο οποίος ανέλαβε το μεγαλειώδες σχέδιο να την αποξηράνει και να μεταβάλει όλη εκείνη την ελώδη έκταση σε κατοικήσιμο χώρο, αυτόν που είναι σήμερα το υγιεινό προάστιο Σμούχα, η κηπούπολη της Αλεξάνδρειας¨. Και ήταν πράγματι ο Εβραίος επιχειρηματίας κλωστοϋφαντουργίας Joseph Smouha (1879-1961) εκείνος που στα 1919 συνέλαβε το σχέδιο αποξήρανσης της λίμνης Hadra, το 1923 του δόθηκαν περί τα 75 φεντάνια από τη γη της και το 1925 προκήρυξε αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την ανέγερση πολυτελών κατοικιών στην πανέμορφη κηπούπολη που ο βασιλέας Φουάτ επέμενε να ονομαστεί Σμούχα.

Σημείωση : Καζίνο : Εξοχικό κέντρο – Φεντάνι : Ισούται με 4.200 τ.μ.

Πηγές : Cr. Pallini ¨Italian architects and Modern Egypt¨, p. 6 – N. Rubinstein ¨The Palgrave Dictionary of Anglo-Jewish History¨, p. 927 – ¨Ταχυδρόμος¨, Αλεξάνδρεια 9-21/1/1918, 6-19/3/1918, 9-22/3/1918, 19-2/5/1918, 7-20/6/1918, 28-10/6/1918, 5/2/1948, 30/11/1949 – jpost.com (1/3/2016)


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου