Σάββατο, 25 Φεβρουαρίου 2017

Η ιστορία της Αποκριάς.








Άρθρο της Αναστασίας Χατζοπούλου


O όρος «Απόκρεω» εμφανίσθηκε στους πρωτοβυζαντινούς χρόνους. Από τον 6ο μ.Χ. αιώνα αναφέρεται στη νηστεία του «Πάσχα Αποκρεωσίμου», καθώς την προηγούμενη Κυριακή πριν την Καθαρή Δευτέρα ξεκινά η αποχή από το κρέας. Η Κυριακή της Απόκρεω, αναφέρεται τον 8ο αιώνα μ.Χ. με υπαινιγμούς στους κατηχητικούς λόγους  του Θεόδωρου του Στουδίτου, ως μέρα για διασκεδάσεις, χορούς και τραγούδια. Γίνονται αναφορές σε μεταμφιέσεις αντρών σε γυναίκες και το αντίστροφο, με παράλληλη διεξαγωγή παιχνιδιών, καυστικών και σκωπτικών σχολίων. Τον 4ο αιώνα, ο Αστέριος Αμαθείας αναφέρει μεταμφιέσεις στρατιωτών, που έχουν σκοπό να διασύρουν τους αξιωματικούς τους. Παρά τις όποιες απαγορεύσεις, από στρατό και εκκλησία, οι μεταμφιέσεις συνεχίζονται. Μάλιστα το 10ο αιώνα, ο Κακουλές (1955, σελ.155-157), αναφέρει πως κληρικοί μέσα στην εκκλησία μεταμφιέζονται σε ζώα. Οι Απόκριες κατά τη βυζαντινή εποχή, από ένα σημείο και ύστερα ταυτίζονται με ορισμένες βακχικές γιορτές για να καταλήξουν τον 13ο αιώνα να γίνουν η κατεξοχήν βακχική εορτή ή μάλλον πομπή. Κατά την περίοδο του Τριοδίου, υπάρχουν περιγραφές των Αποκριών που διαρκούν τρεις εβδομάδες, και συνοδεύονται από τη μεταμφίεση, τις ερασιτεχνικές λαϊκές θεατρικές παραστάσεις στις πλατείες, το χορό με τα χτυπήματα της γης με τα πόδια, το φαγοπότι και το άφθονο κρασί, καθώς και το άναμμα των φωτιών. Κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι σκλαβωμένοι Έλληνες έβρισκαν πάντα μία αφορμή για να θυμηθούν και να ξαναζωντανέψουν την Ιστορία τους. Μια καλή πρόφαση ήταν η Αποκριά, ώστε να συγκαλείψουν την τήρηση των παραδόσεων και ταυτόχρονα να μην προκαλέσουν την απαγόρευση του Διοικητή της Περιφέρειας.



Ετυμολογία της λέξης “καρναβάλι”




Η λέξη καρναβάλι, κατά την ερμηνεία του Χριστιανισμού, προέρχεται από τη λατινική λέξη carne (κρέας) και vale (γειά σου) ή carne και levare (αίρω, σηκώνω) ή carne και leyalem (αποχή) που σημαίνουν παύση της κρεοφαγίας. Κάποιοι μελετητές θεωρούν πως η λέξη προέρχεται από την αρχαία ελληνική γιορτή των Σπαρτιατών, τα Κάρνεια, που ήταν αφιερωμένη στο Θεό Κάρνειο Απόλλωνα και εννοιολογικά σχετίζεται με τον χοροπηδηχτό χορό των Σατύρων που είναι μεταμφιεσμένοι ως τράγοι. Κάρνος κατά τον λεξικογράφο Ησύχιο είναι το βσκημα που βαλλίζει, δηλαδή χοροπηδά. Μια άλλη ετυμολογία πιθανόν να είναι από τις λατινικές λέξεις «carrus navalis», που σημαίνει ναυτικό αμαξίδιο, επειδή ο Θεός Διόνυσος στις γιορτές ερχόταν με τροχοφόρο καράβι.


Τα αρχαία Ανθεστήρια σχετίζονται περισσότερο με τη συνέχεια της παράδοσης του καρναβαλιού. Ήταν μια ετήσια γιορτή προς τιμήν του Λιμναίου Διονύσου και του Xθόνιου Eρμή για την αναγέννηση της φύσης, ήταν όμως και γιορτή των νεκρών και γινόταν κατά τον μήνα Aνθεστηριώνα (τέλος Φεβρουαρίου–αρχές Μαρτίου) επί τρεις ημέρες.  Την πρώτη μέρα που λεγόταν Πιθοίγια άνοιγαν τους πίθους με το νέο κρασί της χρονιάς και έκαναν σπονδές έξω από το κλειστό ιερό του θεού πίνοντας, χορεύοντας, τραγουδώντας και ευχαριστώντας το θεό. Η μέρα ήταν τόσο γιορτινή που επέτρεπαν και στους δούλους να συμμετέχουν και να πίνουν μαζί τους. Το άφθονο κρασί αποτελεί το βασικό συντελεστή για το γκρέμισμα των εσωτερικών και εξωτερικών φραγμών και τη δημιουργία κλίματος άκρατης ευθυμίας. Αυτό με τη σειρά του οδηγεί σε άσεμνες χειρονομίες, βωμολοχίες, συμβολισμούς των σεξουαλικών οργάνων που τα συνοδεύουν τραγούδια και σκοποί, ώστε να δημιουργείται ένα παραλήρημα. Η διάχυτη σεξουαλικότητα δεν στοχεύει στην ατομική εγωκεντρική επιθυμία, αλλά αποτελεί άντληση δύναμης με σκοπό την αναζωογόνηση της ομάδας, ώστε να προκαλείται γέλιο και ζωηρή διάθεση για χορό και τραγούδι.



 Τη δεύτερη μέρα που λεγόταν Χόες, η έναρξη της γιορτής γινόταν με την πομπική είσοδο του Διονύσου στην πόλη πάνω σε καράβι με τροχούς-κάτι σαν το σύγχρονο άρμα της καρναβαλικής παρέλασης. Πάνω στο καράβι υπήρχαν μεταμφιεσμένοι Σάτυροι που φορούσαν πήλινα προσωπεία (μάσκες) και δέρματα ζώων, άλειφαν το πρόσωπό τους με την τρυγία (κατακάθι του κρασιού) και στεφανώνονταν με κισσό, το αειθαλές ιερό φυτό του Διόνυσου και πείραζαν τον κόσμο με τις βωμολοχίες τους, ερωτοτροπούσαν και σκανδάλιζαν δημιουργώντας κέφι, χαρά και κωμική διάθεση.  
Οι Σάτυροι που έμοιαζαν με τράγους, χοροπηδούσαν γύρω από το τροχοφόρο καράβι του Διονύσου χτυπώντας την γη με τα πόδια τους και κρατώντας στα χέρια τους φαλλούς. Στη συνέχεια γινόταν ο «ιερός γάμος» του θεού με τη σύζυγο του άρχοντος βασιλέως, την βασσίλινα (η βασίλισσα του καρναβαλιού). Παράλληλα γίνονταν αγώνες οινοποσίας, ενώ το απόγευμα συνηθίζονταν στους δρόμους «αι εκ των αμαξών λοιδορίαι», δηλαδή τα αστεία πειράγματα εναντίον των διαβατών. Το καρναβάλι που γίνεται σήμερα στον Τύρναβο της Λάρισας και ονομάζεται Μπουρανί, έχει πολλές ομοιότητες με τη διονυσιακή αυτή γιορτή.

Την τρίτη μέρα των Ανθεστηρίων που λεγόταν Χύτροι, μαγείρευαν τα πολυσπόρια (κόλλυβα), που τα αφιέρωναν στο χθόνιο Eρμή, τον ψυχοπομπό. Η παράδοση που εξηγεί την πανσπερμία είναι πως όσοι σώθηκαν από τον Κατακλυσμό του Δευκαλίωνα, μαγείρεψαν «χύτραν πανσπερμίας». Την ημέρα αυτή πίστευαν ότι οι ψυχές ξαναγύριζαν στον επάνω κόσμο και βρίσκονταν αόρατες ανάμεσα στους ζωντανούς. Δεν είναι τυχαίος ο παραλληλισμός με το Ψυχασάββατο του χριστιανισμού.




Αρχαίοι μύθοι που σώζονται με τα έθιμα της Αποκριάς.

Μελετώντας την Ιστορία και τη Λαογραφία εντοπίζει κανείς πολλούς μύθους που σώζονται από τα βάθη των αιώνων στη σύγχρονη παράδοση που έχουν υποστεί μεν αλλοιώσεις και παραλλαγές, εντούτοις αποτελούν τη συνέχεια των αρχαίων μύθων, που με αφορμή την αποκριά αναβιώνονταν σε κάθε κοινωνία.

Κάτι ανάλογο είναι ο μύθος της Δήμητρας και Περσεφόνης. Ο μύθος αυτός διατηρήθηκε στα οθωμανικά χρόνια σαν μια ζωντανή ιστορία μιας μητέρας που την κόρη της απήαγαγε ένας Τούρκος αγάς κι η δόλια μάνα γύριζε από τόπο σε τόπο αναζητώντας την με καημό. Ο αγάς ενεχομένως να ταυτιζόταν με τον Πλούτωνα. Για τον Έλληνα είναι ο Άδης και ο αιχμάλωτος μέσα στο σκοτάδι των τεσσάρων κια πλέον αιώνων. Ίχνη αυτού του μύθου εντοπίστηκαν πριν 15 χρόνια όταν κάποιος λαογράφος μελέτησε τους χορούς σε ένα φεστιβάλ της Ρουμανίας όπου υπήρχαν Πόντιοι χορευτές, και φυσικά οι μύθοι αυτοί επιβίωσαν στους αιώνες μόνον σε χορούς της Αποκριάς , καθώς ο χριστιανισμός ως γνωστόν απαγόρευε τα τραγούδια και τους χορούς. Η Αποκριά στους Πόντιους διαρκεί τρεις εβδομάδες και μαζί με την Καθαρή Δευτέρα ολοκληρώνεται σε ένα μεγάλο γλέντι. Είναι η εποχή που αρχίζει η γη να ξυπνά, να καρποφορεί, να ευωδιάζει και να ξεφαντώνει. Είναι η εποχή, όπου κατά τον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, ανεβαίνει η Περσεφόνη από τον Άδη ύστερα από κοινή συμφωνία.

Δώδεκα άνδρες που κρατούν μικρά μπαστούνια φορούν φουστανέλες και γουρουνοτσάρουχα και κάλυμμα πυροσβέστη στο κεφάλι με πολλές ποικιλόχρωμες κεντημένες πούλιες, που καταλήγει στο μπροστινό μέρος σε καθρεφτάκι. Υπάρχουν και δύο γυναίκες που προστατεύονται από τους 12 άνδρες, οι οποίες φορούν πάλευκο φόρεμα με μικρό άσπρο πέπλο στολισμένο με πολύχρωμα λουλούδια του αγρού. Μαζί με αυτούς υπάρχουν και άλλα στοιχεία κωμικά. Ανάμεσά τους κι ένας γέρος με άσπρη γενειάδα που στην πλάτη του κουβαλά ένα σάκο γεμάτο σκουπίδια που οι άλλοι μασκαρεμένοι του βάζουν φωτιά. Ένας διάβολος-Χάρος τον κυνηγά με ένα δρεπάνι. Οι δώδεκα άνδρες παραλληλίζονται με τους 12 μήνες του χρόνου κι ο γέρος που του βάζουν φωτιά και τον κηνυγά ο Χάρος, είναι ο παλιός ο χρόνος. Οι δύο γυναίκες συμβολίζουν τη Δήμητρα και Περσεφόνη.

Η σατυρική κωμωδία των Μωμόγερων αποτελεί άλλο ένα παράδειγμα. Στις περιοχές της Μακεδονίας, της Θράκης και της Θεσσαλίας κυρίως, εμφανίζεται το έθιμο των μεταμφιέσεων αυτών. Συγκεκριμένα,  την παραμονή των Χριστουγέννων, εφτά άνδρες του χωριού γίνονται οι Μωμόγεροι: η αρκούδα, που συμβολίζει τη δύναμη, η γραία το παρελθόν, η νύφη το μέλλον, το άλογο την ανάπτυξη, ο γιατρός την υγεία, ο στρατιώτης την άμυνα, η κατσίκα το την τροφή και ο Άι Βασίλης είναι η νέα χρονιά που θα έρθει σε λίγες ημέρες. Οι μεταμφιεσμένοι γυρίζουν όλη την ημέρα στους δρόμους με τη συνοδεία ζουρνάδων και νταουλιών που κάνουν μεταξύ τους διάφορα αστεία, ενώ πίσω τους ακολουθεί όλο το χωριό. Ο κάθε μεταμφιεσμένος πλησιάζει ένα άτομο από το πλήθος και δεν το αφήνει ήσυχο, αν δεν προσφέρει κάτι. Σε αυτήν την περίπτωση, του αλείφει το πρόσωπο με “παστί καν” (ξινό γιαούρτι). Συχνά γίνεται και παραγγελία προς τον πρωταγωνιστή, δηλαδή του ζητούσαν να αλείψει με το ξινό γιαούρτι κάποιο συγκεκριμένο άτομο, αφού τον πλήρωναν πρώτα.  Σήμερα ο σκοπός του εθίμου είναι ψυχαγωγικός, ενώ μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950 ήταν ευετηρικός, δηλαδή ανήκε στις εθιμικές εκείνες παραστάσεις, που κατά κανόνα είχαν ένα μαγικό χαρακτήρα και αποσκοπούσαν σε μια εύφορη χρονιά.

Στη Νάουσα της Μακεδονίας οι μεταμφιεσμένοι φορούν διάφορες περίεργες μάσκες και κρεμάνε κουδούνια επάνω τους και χοροπηδάνε για να ακούγονται δυνατά οι κρότοι τους κι έτσι να ξυπνήσει η γη, δηλαδή να καρποφορήσει. Όταν ανταμώνουν οι άντρες, χαιρετιούνται με χειραψία πηδώντας τρεις φορές και δίνοντας ο ένας το χέρι στον άλλον.  Το πλήθος τους δίνει νομίμασματα κι ενώ πηδούν τσα νομίσματα, μαζί με τα κουδούνια, κουδουνίζουν όλο και περισσότερο. Οι μάσκες κατασκευάζονται από ειδικούς τεχνίτες της Νάουσας και αλείφονται με κερί στο εσωτερικό τους. Απειράριθμα φλουριά είναι ραμμένα πάνω στα γιλέκα τους, ενώ τις φορεσιές τις φορούν για δύο εβδομάδες, μέρα κια νύχτα, όσο δηλαδή διαρκούν οι εκδηλώσεις.

Είναι γνωστό ότι διάφορες αποκριάτικες εκδηλώσεις που γίνονται αυτή την εποχή σε πολλά μέρη σχετίζονται με πανάρχαια θρησκευτικά δρώμενα που ανάγονται στην αρχαιότητα. Από τις γιορτές της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας όπως π.χ. τα Σατουρνάλια, τα Βακχανάλια, τα Λουπερκάλια, οι Καλένδες, αρκετές είναι που παρουσιάζουν ομοιότητες με σύγχρονες αποκριάτικες εκδηλώσεις.

Ο Ιερός Γάμος στην Κέρκυρα, τα Αναστενάρια στη Δράμα και τις Σέρρες, οι Μωμόγεροι των Ποντίων, η δίκη του Καδή στο Λιτόχωρο, οι κουδουνάτοι στη Νάξο, ο γέρος κι η κορέλα στη Σκύρο, ο βλάχικος γάμος στη Θήβα, ο καλόγερος στις Σέρρες, ο Μπέης στο Διδυμότειχο, η χάσκα στα Γρεβενά κ.ά. είναι ορισμένες από αυτές.

Τα έθιμα αυτά επέζησαν επειδή είναι βαθιά ριζωμένα στην ανθρώπινη φύση. Πρόκειται για γιορτές που αρχικά αποσκοπούσαν στη διαιώνιση της ίδιας της ζωής και παράλληλα αποτελούσαν ζωογόνες ψυχαγωγικές δυνάμεις.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου